Autor: Dr Philippe PIERSON, Royal Canin

Definicja:

Koprofagia jest to zjadadanie (-fagia) odchodów (kopro-). Zachowanie to jest zjawiskiem fizjologicznym u pewnych gatunków zwierząt (np. u zajęczaków), u których część niezbędnych składników pokarmowych (szczególnie witaminy z grupy B) uzyskiwanych jest w wyniku syntezy przeprowadzanej przez bakterie bytujące w okrężnicy. U wymienionych gatunków, w końcowej części przewodu pokarmowego nie dochodzi do wystarczającego wchłaniania tych składników i dlatego konieczne jest ponowne przejście treści jelitowej przez przewód pokarmowy. Zjadanie odchodów (własnych lub innych osobników) jest w tym wypadku konieczne, aby uniknąć niedoborów składników pokarmowch. U psów domowych koprofagia jest normalnym elementem zachowania suk, które zjadając odchody szczeniąt utrzymują czystość w gnieździe. Również u szczeniąt do 6 miesiąca jest to zjawisko normalne. W każdym innym przypadku koprofagia traktowana jest jako zaburzenie zachowania.

W odchodach znajdują się składniki niestrawne oraz resztki składników pokarmowych, które jedynie czę- ściowo uległy strawieniu (tłuszcze, białka, skrobia). Mogą one być przczyną zjadania kału własnego lub kału innych osobników. Obecność niestrawionych składników pokarmowych może być związana z wieloma czynnikami.

Czynniki sprzyjające koprofagii

Pasożyty wewnętrzne - Pasożyty wewnętrzne bytujące w przewodzie pokarmowym mogą powodować zaburzenia procesu trawienia i wchłaniania składników pokarmowych, a w efekcie nieprawidłowe przyswajanie pokarmu. Badania mikroskopowe kału psów z kenneli dotkniętych koprofagią, wykazały obecność następujących pasożytów: glisty, tęgoryjce, włośnie i lamblie. W przypadku zaobserwowania koprofagii, należy przeprowadzić badanie koproskopowe w kierunku obecności pasożytów wewnętrznych.

Konkurencja pokarmowa - Podczas karmienia grupy psów, często ma miejsce tzw. „konkurecja pokarmowa”, doprowadzająca do wzrostu tempa jedzenia oraz przejadania się. W takich przypadkach dochodzi do przeładowania przewodu pokarmowego i zaburzenia procesu wchłaniania. W konsekwencji pozostałości niestrawionych składników pokarmowych mogą znaleźć się w kale, co zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia koprofagii.

Nuda, długie przebywanie w zamknięciu, stres - Stres związany z warunkami kennelowymi, a także czynniki zewnętrzne (pogodowe np. burza) mogą być przyczyną zaburzeń trawiennych prowadzących do koprofagii.

Hierarchia - Psy zdominowane wykazują znacznie większą skłonność do koprofagii. Także zbyt surowe traktowanie psa podczas nauki czystości, może prowokować zjadanie kału. Pies w ten sposób likwiduje domniemaną przyczynę gniewu właściciela.

Atawizm - U niektórych psów z grup ras pasterskich, myśliwskich, czy pierwotnych obserwuje się niedobór amylazy (enzym trawiący skrobię). Obecność skrobi w kale staje się powodem częstszego występowania koprofagii. Psy, u których wykluczono inne przyczyny koprofagii, powinny otrzymywać dietę o obniżonej zawartości skrobi lub zawierajacą skrobię po obróbce termicznej (gotowanie), co znacznie poprawia jej strawność.

Niedobór enzymów - Niedobór enzymów trzustkowych, wątrobowych czy jelitowych, doprowadza do pojawiania się w kale niestrawionych składników pokarmowych, nadmiernej fermentacji i procesów gnilnych w okrężnicy oraz namna żania patogennych bakterii. Przewlekła zewnątrzwydzielnicza niewydolność trzustki może być dziedziczna (np. u owczarków niemieckich) lub nabyta (po przejściu ostrego zapalenia trzustki) i jest stosunkowo często spotykana u psów. Przewlekła zewnątrzwydzielnicza niewydolność trzustki objawia się nadmiernym wzrostem apetytu i znacznym wychudzeniem, któremu towarzyszy spadek kondycji fizycznej. Wydalany kał jest błyszczący (na skutek zwiększonej zawartości tłuszczy), ma papkowatą konsystencj ę i zielonkawy kolor.

Chroniczny nieżyt żołądka - Wiąże się z zaburzeniami łaknienia: pies zjada trawę, ziemię, kamienie czy inne przedmioty (np. ogryza tynki). Biopsja śluzówki żołądka przeprowadzona u kotów i psów cierpiących na zaburzenia łaknienia wykaza ła większą podatnośc tych osobników na chroniczny nieżyt żołądka. Wbrew rozpowszechnionej opinii, zjadanie niejadalnych przedmiotów nie jest bezpośrednio związane z obecnością pasożytów wewnętrznych (powszechnie sądzi się, że pies „oczyszcza się” zjadając np. trawę) czy niedoborami składników pokarmowych w diecie. Znacznie częściej wynika ze zjawiska, które można określić jako „podrażnienie żołądkowe”. Pobudza ono zwierzęta do zjadania lub lizania przedmiotów niejadalnych czy substancji o wysokiej zawartości włókna. Koprofagia może być zatem traktowana jako objaw nienormalnego apetytu. Trzeba pamię- tać, że chroniczny nieżyt żołądka jest czynnikiem zwiększającym ryzyko wystąpienia rozszerzenia i skrę- tu żołądka, szczególnie u psów dużych ras.

Nieprawidłowy przebieg trawienia (niestrawność) - Nierzadko podawanie trudno strawnej, złej jakości karmy wywołuje zaburzenia równowagi flory bakteryjnej w okrężnicy psa. Fizjologiczna flora przewodu pokarmowego w procesie fermentacji treści pokarmowej rozkłada węglowodany (zboża, włókno roślinne) produkując lotne kwasy tłuszczowe. Zaburzenie równowagi bakteryjnej może prowadzić do pojawiania się w kale gnijących resztek pokarmowych spowodowanych słabą strawnością białek. Zmienione w ten sposób odchody stanowią zachętę dla psa i mogą być przyczyną wystąpienia koprofagii.

Niedobory witaminowe - Dodatek witamin z grupy B do karmy psów o skłonnościach do koprofagii nie jest konieczny, jeśli pies jest w dobrym stanie ogólnym. Jednak, ze względu na nietoksyczność witamin z grupy B, stosuje się je w celu modyfikacji zapachu kału, który dzięki temu staje się mniej apetyczny dla psa.

Odchody zwierząt innych gatunków - Badania przeprowadzone w 1998 roku wykazały, że 45% psów, gdy tylko ma taką możliwość, chętnie zjada odchody kotów. Okazjonalne zjadanie kocich odchodów nie jest uznawane za zaburzenie behawioralne. Podobnie jak zjadanie odchodów zwierząt roślinożernych.

Ryzyko związane z występowaniem koprofagii

Koprofagia u psów nie stanowi bezpośredniego zagrożenia sanitarnego, ponieważ niskie pH żołądka unieszkodliwia większość potencjalnie patogennych bakterii. Najważniejszym problemem związanym z koprofagią, szczególnie w dużych kennelach, jest niebezpieczeństwo przenoszenia pasożytów. W efekcie zarówno koprofagia przypadkowa (np. używanie misek zabrudzonych kałem) jak i spontaniczna, zwiększa ryzyko przenoszenia cyst lamblii lub form przetrwalnikowych o dużej inwazyjności (oocysty, kokcidia, kryptospory).

Leczenie koprofagii - Wybór metody leczenia zależy oczywiście od przyczyny koprofagi, o ile udało się ją ustalić. Należy wziąć pod uwagę nie tylko warunki hodowlane (sposób karmienia, skład karmy, zachowania pokarmowe psów, warunki środowiskowe), ale również wyniki szczegółowego wywiadu. Należy ustalić, które zwierzę jako pierwsze zaczęło wykazywać skłonność do koprofagii, oraz w jakich okolicznościach do tego doszło, a także określić wpływ tego zjawiska na całą hodowlę. Powinno też być możliwe odróżnienie następujących faktów:

• Enzootia lambliozy (stopniowe rozprzestrzenianie się na danym terenie).
• Przewlekła zewnątrzwydzielnicza niewydolność trzustki występująca u jednego osobnika (tylko jego odchody są zjadane przez inne psy).
• Biegunki z przejedzenia (zbyt szybki pasaż jelitowy związany z konkurencją pokarmową lub stresem).

Odrobaczanie - W przypadku pozytywnego wyniku koproskopii (badania kału) na obecność pasożytów należy przeprowadzić zabieg odrobaczania wszystkich osobników, dezynfekcj ę pomieszczeń i sprzętu kennelowego: legowiska, miski, szczotki (w przypadku lambliozy szczególnie wszystkie przedmioty mające kontakt z sierścią). Wybór środków i metod zależy od cyklu rozwojowego danego pasożyta oraz jego fizjologii. Nie zaleca się odrobaczania bez wcześniejszego przeprowadzenia koproskopii, ze względu na nieskuteczność takiego zabiegu. Wprzypadku pozytywnego wyniku koproskopii na obecność pasożytów, przeprowadzenie odrobaczania powinno wystarczyć do wyeliminowania w ciągu tygodnia przyczyn koprofagii. Jednak ważne jest, aby terapię środkami farmakologicznymi uzupełnić terapią behawioralną, w celu odzwyczajenia psów od nawyku zjadania odchodów.

Usuwanie odchodów - Niezwłoczne usuwanie odchodów wymaga od hodowcy dużych nakładów pracy i dyspozycyjności w czasie trwania terapii. Możliwe jest zastosowanie metody negatywnych skojarzeń u psów dotkniętych koprofagią (skojarzenie zjadania odchodów z nieprzyjemnym doznaniem), np. dodając do odchodów substancje o odpychającym psa smaku lub zapachu (pieprz, musztarda, chinina). Dodanie do karmy drożdży browarniczych (źródło witamin z grupy B) może modyfikować zapach odchodów, zniechęcając psa do ich zjadania.

Zmiana diety - Analiza odchodów chętnie zjadanych przez psy może dostarczyć wielu informacji na temat przyczyn kopropfagii. Jeśli badanie wykazało nieprawidłowe trawienie białek (np. pozostałości niestrawionych włókien mię- śniowych w odchodach), zaburzenie wchłaniania tłuszczy (obecność drobin tłuszczu) lub zaburzenia trawienia skrobi (obecność drobin amylazy) konieczne jest dokonanie zmian w diecie psa. Dieta dostosowana do zdolności trawiennej zwierzęcia zapobiega pojawianiu się niestrawionych resztek w odchodach i pozwoli na wyeliminowanie pierwotnej przyczyny koprofagii. Ważne jest też spowolnienie tempa jedzenia, zapewniające lepsze trawienie dawki pokarmowej. Wtym celu można np. podawać karmę do woli, aby wyeliminować zjawisko konkurencji pokarmowej. Jednak lepszym rozwiązaniem jest dawkowanie karmy i zapewnienie psom spokoju podczas jedzenia poprzez rozdzielenie ich na czas posiłku. Psy powinny jeść raczej spokojnie małymi kęsami, niż łapczywie połykać jednorazowo duże porcje.

Leczenie zewnątrzwydzielniczej niewydolności trzustki - Najczęściej diagnoza zewnątrzwydzielniczej niewydolności trzustki ustalona zostaje przez pomiar enzymów (np. TLI trypsin-like immunreaktivity- test krwi). Terapia tego schorzenia jest wspomagana przez odpowiednią dietę. Podawanie enzymów trzustkowych mo- że być wystarczające do szybkiego poprawienia stanu ogólnego psa (przybranie na wadze, mniejsza objętość kału, niższa częstotliwość defekacji, ograniczenie wyst ępowania wzdęć), ale co ciekawe, nie wpływa na zmianę zachowań pokarmowych (polifagia, koprofagia, nienormalne pragnienie).

Zmiana warunków środowiskowych - W przypadku wykluczenia wszystkich innych przyczyn, pozostaje hipoteza koprofagii o podłożu psychicznym. W takiej sytuacji konieczne jest zweryfikowanie wszystkich czynników środowiskowych mogących być przyczyną stresu, niepokoju czy lęku u zwierząt. Dobre wyniki daje też zwiększenie ilości ruchu i zajęć, co działa na psa odprężajaco (długie spacery, agility, zabawy…). Należy unikać zbyt surowego karania psów, a prace porządkowe i czyszczenie boksów wykonywać pod nieobecność psów. Powinno się też ignorować niepo żądane zachowania psów, a w skrajnych przypadkach należy skonsultować się lekarzem weterynarii celem zastosowania środków uspokających. W przypadku koprofagii kennelowej, bez względu na przyczynę problemu, pewne rozwiązania mogą być systematyczne stosowane

Podsumowanie

Podsumowując, koprofagia w kennelach nie jest złem koniecznym, o ile podjęty zostanie trud przeprowadzenia, wraz z lekarzem weterynarii, szczegółowego wywiadu w celu znalezienia przyczyn. Obecnie istnieje szeroko dostępna możliwość przeprowadzenia niedrogich kompletnych badań pomagających w ustaleniu przyczyn koprofagii. Każdy hodowca może znaleźć odpowiednie rozwiązanie problemu.